Van Dikke Bertha tot Mata Hari<br><i>LIJSTJESDAG</i>
T.E.Lawrence, Marghareta Zelle, Manfred Von Richthofen en Bertha Krupp. Foto: belga
Wat hebben Dikke Bertha, Mata Hari, de Rode Baron en Lawrence of Arabia gemeen? Ze werden allemaal legendarisch in de Eerste Wereldoorlog.

DIKKE BERTHA, DE DUITSE BUNKER-BUSTER

Toen de Duitsers aan het begin van de Eerste Wereldoorlog op de 'oninneembare' forten van Luik botsten, sleepten ze een speciaal wapen aan om het verzet in de forten te kraken: de Dikke Bertha.

De Dikke Bertha was een loodzwaar kanon met korte loop (voor de kenners: een houwitser) van een voor die tijd ongekend kaliber van 42 cm. Het kon projectielen van 800 kilogram afschieten. De Duitsers beschouwden het als de 'bunker-buster' van die tijd.

Alleen duurde het een tijd vooraleer de Dikke Bertha's ter plaatse waren. Vanuit de Krupp-fabriek in Essen werden twee exemplaren op het spoor richting Belgische grens gezet. Nadien moesten de tuigen met paarden en stoomvoertuigen verder getrokken tot Luik worden. Maar de inspanning loonde. Op enkele dagen tijd konden de Duiters alle forten rond Luik oprollen dankzij de Dikke Bertha's. De kanonnen maakten zoveel indruk dat ze de legende ingingen.

Vanwaar kwam dan die naam Dikke Bertha? Het verhaal gaat dat het kanon genoemd werd naar Bertha Krupp, de dochter van de eigenaar van het Krupp-imperium. De naam zou door de Duitse soldaten zijn bedacht. In elk geval kon de naam niet op haar lichaamsbouw doelen, Bertha was niet zwaar gebouwd. Het was een elegante, kosmopolitische dame die zich in de hoogste Duitse kringen ophield. Toch zou het kanon van het zware kaliber haar eeuwige roem bezorgen.

Nog dit: iedereen uit de jeugdbeweging kent nog een andere Dikke Bertha. Het is een populair pleinspel met eenvoudige spelregels: iedereen staat aan een kant van het terrein, behalve 'Dikke Bertha'. Op een signaal gaat iedereen het terrein over, en probeert 'Dikke Bertha' zo veel mogelijk mensen op te tillen. Lukt haar dat, dan moet die persoon haar helpen. Doel van het spel is om zo lang mogelijk over en weer te gaan.

Bronnen:

 

MATA HARI, BONDGIRL AVANT LA LETTRE

Mata Hari moet wel de beroemdste spionne in de geschiedenis zijn. Toch is haar naam voor eeuwig omgeven met nevel en sluiers. Was ze een glamoureuze spionne met een dubbele agenda? Of alleen maar, zoals sommigen beweren, een slachtoffer van politieke spelletjes? 

In elk geval stond Margaretha Geertruida Zelle - zoals ze echt heette - op 15 oktober 1917 voor een Frans vuurpeloton terecht. Daarmee kwam een eind aan haar korte leven vol mannen, glitter en reizen. 

De Nederlandse Margeretha Zelle leek aanvankelijk niet voor de eeuwige roem weggelegd. Ze huwde jong met een officier, kreeg twee kinderen en nestelde zich op het eiland Java in het toenmalige Nederlands-Indië. Maar het huwelijk mislukte en na hun terugkeer vertrok Zelle naar Parijs, op zoek naar een meer avontuurlijk leven.

In de lichtstad raakte de Nederlandse schone aan de bak als danseres, eerst in gewone cafés maar als snel ook in de betere salons. Daar werd ze beroemd voor haar exotische, Oosters geïnspireerde dansen en haar act als de mysterieuze Mata Hari (Maleis voor 'Oog van de Dageraad').

Het leverde haar talloze minnaars en tournees op, waarbij ze ook in Berlijn terechtkwam. Toen de oorlog uitbrak, keerde naar Parijs terug. Daar belandde ze in een web van spionage waarbij ze zowel van de Duitsers als de Fransen geld aannam om voor hen te spioneren.

De Fransen roken onraad, maar hoewel ze geen harde bewijzen hadden, werd Mata Hari begin 1917 toch gearresteerd in haar hotel aan de Champs Elysées. De Nederlandse werd na een kort proces schuldig bevonden aan spionage en voor het vuurpeloton gesleept. Ze wilde niet geblinddoekt worden. Volgens de legende blies ze nog een kus naar de twaalf soldaten die haar seconden later doodschoten.

Bronnen:

 

MANFRED VON RICHTHOFEN, DE RODE BARON

Een andere legendarische figuur uit de Eerst Wereldoorlog is Manfred von Richthofen, ook bekend als de Rode Baron. Hij was een briljante Duitse gevechtspiloot die een recordaantal vijandelijke vliegtuigen neerhaalde. Tot hij op 21 april 1918 zelf neerstortte.

Von Richthofen had zijn bijnaam als baron niet gestolen. Hij droeg de adelijke titel van Freiherr, het Duits equivalent van baron. Hij hield van jagen en paardrijden en kwam in het Duits leger bij de Ulanen terecht. Om aan de loopgraven te ontsnappen, maakte hij in 1915 de overstap naar de luchtmacht. 

Eerst deed hij dienst hij als verkenner aan het Oostelijk front, maar al snel liet hij zich bijscholen tot gevechtspiloot. Zijn eerste bevestigde overwinning haalde hij boven Cambrai op 17 september 1916.

Von Richthofen was een tactisch piloot. Hij zette de aanval doorgaans pas in wanneer de omstandigheden in zijn voordeel waren. Zo viel hij bij voorkeur van bovenaf aan en met de zon in de rug, zodat de vijand hem niet goed zag.

Begin 1917 kreeg hij de leiding over een eigen eskadron: Jagdstaffel 11. De Britten noemden het een 'Flying circus' omdat de vliegtuigen in felle kleuren geschilderd waren. Dat was bewust gedaan, want Von Richthofen wilde de vijand tonen dat ze met de beste Duitse piloten te maken hadden. Zelf reserveerde hij - hoe kan het anders - de kleur rood voor zijn vliegtuig. De Rode Baron was geboren.

Nadat hij tijdens een gevecht zwaargewond werd aan het hoofd moest Von Richthofen in 1917 een tijdlang aan de grond blijven. Hij vond er de tijd om het autobiografische Der rote Kampfflieger te schrijven. Zijn terugkeer in het luchtruim vierde hij met zijn nieuwe Fokker, de driedekker waarmee hij de legende in zou gaan.

In de ochtend van 21 april 1918 werd Von Richthofen tijdens een luchtgevecht dodelijk geraakt door een kogel. Hij kon zijn Fokker nog aan de grond zetten in vijandelijk gebied emaar vergeefs, nauwelijks enkele minuten later stierf hij aan zijn verwondingen. De Australische sergeant Ted Smout, die na de landing toegesneld was, kon nog het laatste woord van Von Richthofen opvangen: 'Kaputt'.

In totaal haalde Manfred von Richthofen tachtig vliegtuigen neer. Niemand heeft tijdens de Eerste Wereldoorlog meer luchtgevechten gewonnen dan hij. Het respect van de geallieerden voor de Rode Baron was zo groot dat de Engelsen hem een militaire begrafenis gaven.

De Canadese kapitein Arthur Roy Brown, die met Von Richthofen in een luchtgevecht verwikkeld was, kreeg de officiële erkenning voor het neerhalen van de Rode Baron. Intussen wordt echter aangenomen dat de kogel die Von Richthofen velde niet van hem kwam, maar vanop de grond was afgevuurd.

Bronnen:

 

LAWRENCE OF ARABIA

Thomas Edward Lawrence is beter gekend als Lawrence of Arabia, van de gelijknamige film. Hij werd in 1888 geboren, studeerde geschiedenis en archeologie, trok als jongeman uitgebreid door het Midden-Oosten en belandde in de Eerste Wereldoorlog als verbindingsofficier voor het Engelse leger in Caïro. 

Het hele gebied was tot in Mekka al honderden jaren in handen van de Turken. Met het uitbreken van de oorlog en het pact tussen Duitsland en Turkije werd het één groot oorlogsgebied. Onder de hoede van de sjarif van Mekka, de hoeder van het belangrijkste heiligdom der moslims, was een vorm van een Arabisch nationalisme ontstaan dat tegen de Turken in opstand kwam. Die beweging zocht toenadering tot de Britten.

Lawrence droeg bij aan de plannen voor een guerrillaoorlog waarin die nomadische en rivaliserende Arabische stammen samen een front zouden gaan vormen en de spoorlijn Medina-Damascus saboteren. Zo konden ze met minimale middelen, liefst zonder verlies van levens, de Turken het leven zuur maken. Als tegenprestatie zouden de Arabieren daarna hun eigen grondgebied weer in handen krijgen.

Maar al in 1916 hadden Engeland en Frankrijk besloten om de regio onder elkaar in mandaatgebieden te verdelen. Lawrence zag dit verraad aan de Arabische zaak al lang aankomen en moest gefrustreerd en teleurgesteld toekijken hoe de Britten en Fransen de regio aan het eind van de oorlog opdeelden.

Na de oorlog trad hij in dienst van Buitenlandse zaken, onder meer als adviseur voor Winston Churchill. Later trad hij toe tot de Royal Air Force. In 1935 nam Lawrence definitief ontslag uit het leger. Twee maanden later crashte hij met zijn motor in Dorset nadat hij twee fietsers moest ontwijken. Hij was 46.

Lawrence kreeg zowel het Victoria Kruis als het ridderschap aangeboden. Hij weigerde twee keer.

Bronnen: