Echtscheidingen  zijn van iedereen
‘Een echtscheiding moet erkend worden als een sociaal risico.’ Foto: An Nelissen

Door wie geen alimentatie betaalt zijn rijbewijs af te pakken, zullen we het probleem van wanbetaling niet structureel oplossen, schrijven Wim Van Lancker en Joris Ghysels. In plaats van zulke klopjachten te organiseren moeten we de echtscheiding anders benaderen: als een risico dat een sociale verzekering verdient, een waaraan we met zijn allen bijdragen.

Wie? Onderzoeker centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck, UA en docent

Wat? Door mensen te viseren die zelf moeite hebben om rond te komen, zullen deze mensen alleen nog meer in de problemen komen.

Zij die weigeren alimentatie te betalen na een echtscheiding zullen het nu eindelijk eens echt gaan voelen! Dat is de redenering die schuilt achter het voorstel van de federale regering om hun rijbewijs in te trekken of hun auto in beslag te nemen. Strengere regels zouden het mogelijk maken om het volledige inkomen van wanbetalers in beslag te nemen. Het is zeer de vraag of we hiermee echt een maatschappelijk probleem wegwerken.

Wanbetaling bij alimentatie is onmiskenbaar een groot probleem. Ongeveer 280 miljoen euro aan onderhoudsgeld werd vorig jaar niet betaald, waardoor heel wat ouders in de armoede sukkelen. De Koning Boudewijnstichting schat dat bij een derde van de vrouwen met financiële moeilijkheden de oorzaak ligt in het feit dat ze geen of te weinig onderhoudsgeld krijgen. Een beleid waarbij alimentatie in de eerste plaats een privé-aangelegenheid is, zal niet tot een bevredigende oplossing leiden, welke aanpassing je ook doorvoert aan het systeem.

Een echtscheiding is in de eerste instantie een zaak van de vroegere partners zelf: er wordt verwacht dat het inkomen van de ex-partner volstaat om twee huishoudens in stand te houden. Dat moeten de ex-partners onderling regelen. De overheid komt pas tussen wanneer er zich een probleem stelt.

In ons land biedt de Dienst voor Alimentatievorderingen (Davo) hulp bij het invorderen van niet-betaald onderhoudsgeld enerzijds en het voorzien van voorschotten op het onderhoudsgeld anderzijds. De dienst blijkt weinig effectief: alleen wie erg weinig bestaansmiddelen heeft, komt in aanmerking voor een voorschot op het onderhoudsgeld als de partner geen alimentatie betaalt. Daarbij kampt Davo zelf met financiële moeilijkheden omdat het moeilijk is om het onderhoudsgeld terug te vorderen bij de wanbetalers en vinden weinig mensen überhaupt de weg naar de dienst.

Sociaal risico

Het nieuwe voorstel verandert niets ten gronde, maar pakt alleen het budgettaire probleem aan. Als Davo een stevigere stok krijgt om mee te slaan en daardoor ook vaders zal viseren die zelf moeite hebben om rond te komen, dan zullen deze mensen alleen nog meer in de problemen komen.

De huidige regeling straft alleenstaande moeders die het alimentatiegeld nodig hebben en geen hulp vinden of krijgen, terwijl het nieuwe systeem vaders straft die geen alimentatie kunnen betalen.

Om uit deze impasse te geraken moeten we op een radicaal andere manier over echtscheiding en alimentatie gaan nadenken. Concreet stellen wij voor om echtscheiding te behandelen als een erkend ‘sociaal risico’, net zoals werkloosheid, ziekte, invaliditeit en ouderdom. Vroeger werd gekozen voor het principe van de verplichte, sociale verzekering waarbij we met z’n allen bijdragen, maar ook beschermd zijn wanneer ons iets overkomt buiten onze wil om. Echtscheiding komt vandaag zo vaak voor dat we ons moeten afvragen of we geen structurele aanpak moeten voorzien: een nieuwe sociale verzekering als basisbescherming tegen het inkomensverlies door een echtscheiding. Net zoals een werkloosheidsuitkering dus.

Echtscheidingsverzekering

Uiteraard zijn er een aantal ethische en praktische kwesties.

1. Is het eerlijk om alleenstaanden voor een echtscheidingsverzekering te laten bijdragen? Dat is een kwestie van collectieve solidariteit, net zoals mensen zonder kinderen bijdragen voor de kinderbijslag voor gezinnen met kinderen. Bovendien valt het niet te voorspellen of alleenstaanden altijd alleen zullen blijven; een echtscheiding kan hen later ook nog overkomen.

2. Zal er geen afhankelijkheidsval ontstaan? Neen, de vergoeding zou (net zoals de werkloosheidsverzekering) degressief kunnen zijn om ex-partners ertoe aan te zetten op termijn zelf in te staan voor een voldoende hoog inkomen.

3. Zal het niet aanzetten tot scheiden? Als partners de intentie hebben om te scheiden en dat alleen maar niet doen omwille van financiële drempels, dan kan ons voorstel net het welzijn van beiden verhogen.

4. Moeten beide partners een uitkering krijgen? De uitkering kan beperkt worden tot de partner die minder heeft bijgedragen tot het gezinsinkomen.

5. Wordt het vormen van nieuwe koppels niet ontraden (een ‘alleenblijfval’)? Een overgangsregeling waarbij de uitkering tijdelijk blijft doorlopen na het vormen van een nieuw koppel is aangewezen.

Ons voorstel lost de huidige problemen op: het biedt inkomensbescherming voor moeders, en vermijdt het viseren van vaders. Praktisch zou Davo kunnen fungeren als uitbetalingsinstelling. In plaats van het organiseren van een vaak frustrerende klopjacht op het inkomen of de auto van schijnbaar onwillige vaders, kan deze instelling zich op haar ware opdracht concentreren: het voorkomen van armoede na een echtscheiding bij zowel moeders als vaders.