De financiële crisis blijft voortetteren. Hoe is het zover kunnen komen? En, belangrijker nog, hoe geraken we uit deze neerwaartse spiraal, want wat de centrale banken en de overheden ook doen, niets lijkt te helpen? De vragen zijn levensgroot en antwoorden kunnen niet altijd gegeven worden. Toch zetten we de belangrijkste vragen nog eens op een rijtje en proberen we zoveel mogelijk helderheid te brengen.

1. Hoe is de crisis ontstaan? De kiem van de huidige problemen ligt in de VS. Door de stijgende rente en de dalende huizenprijzen kon daar een groeiend aantal huizenbezitters zijn maandelijkse hypotheekaflossing niet langer afbetalen.

Het ergst getroffen waren de huiseigenaren met een laag inkomen, die een zogenaamde subprime-hypotheek hadden afgesloten. Dat zijn laagwaardige woonkredieten met variabele rente, die tegen veel te soepele voorwaarden werden verkocht.

Door de extreem lage instaprente hadden heel wat Amerikanen op zo'n subprime-hypotheek ingeschreven en daarmee een huis gekocht dat ze zich eigenlijk niet konden veroorloven.

Een droom die in 2007 echter omsloeg in een nachtmerrie, toen de rente in de VS plots begon te stijgen. Al snel konden heel wat subprime-klanten hun oplopende financiële lasten niet meer betalen, waardoor ze hun huis moesten verkopen om niet kopje onder te gaan.

Die gedwongen verkopen begonnen te wegen op de markt en deden de vastgoedprijzen in de VS voor het eerst in zestien jaar kelderen. De neerwaartse spiraal was niet meer te stoppen.

Tegenover de woonkredieten stond niet meer voldoende onderpand, waardoor de hypotheekbanken in de problemen kwamen en heel wat gezinnen een aanmaning kregen om een deel van het krediet vervroegd terug te betalen. Omdat ze dat niet konden, zijn inmiddels miljoen Amerikaanse gezinnen met uitzetting bedreigd.

2. Waarom werd dit een probleem voor rest van wereld?

Geduld is niet de voornaamste deugd van Amerikaanse bankiers. In plaatst van te wachten tot de hypotheken over een looptijd van 20 tot 30 jaar werden afbetaald, bedachten ze een methode om sneller over hun geld te kunnen beschikken.

De subprime-woonkredieten werden via gesofistikeerde financiële instrumenten opgesplitst, herverpakt en doorverkocht over de hele wereld.

De gevolgen laten zich raden. Wat begon als een betalingsprobleem in de VS, verspreidde zich als een olievlek over de hele financiële wereld. De hypotheekcrisis was geboren.

3. Hoe is het zo grondig uit de hand kunnen lopen?

De subprime-crisis in de VS vestigde de aandacht op de enorme pakketten ontransparante producten die de banken buiten hun balans hadden gehouden. Producten met grote risico's, waarvoor de banken onvoldoende reserves hebben aangelegd.

En dat veroorzaakte een enorme vertrouwenscrisis. Bang voor lijken in de kast, durfden de bankiers elkaar geen geld meer uitlenen, waardoor de hypotheekcrisis uitbreidde tot een kredietcrisis.

Een crisis die momenteel haar piek heeft bereikt. Wereldwijd geven banken elkaar nu nog hoogstens een kredietlijn van 24 uur. Als de tegenpartij de dag nadien omvalt, ben je dan alvast je geld niet kwijt.

Banken waar in de markt twijfels over bestaan, moeten bovendien een enorme risicopremie betalen. En als die risico's te groot worden, worden de kredietlijnen afgesneden, waardoor steeds meer banken gered moeten worden via een overname of een nationalisatie door de overheid.

De Amerikaanse bank Bear Stearns, was die eerste die in acute geldnood kwam en gered moest worden. Sindsdien is het aantal slachtoffers niet meer te tellen. Zo kwam er een reddingsplan voor Fannie Mae en Freddie Mac (die samen instaan voor zowat de helft van alle woonkredieten in de VS, nvdr), kwamen zowat alle Wall Street-banken in problemen en moest ook 's werelds grootste verzekeraar, AIG, aan het overheidsinfuus.

Sinds een maand zijn ook de Europese banken aan de beurt. Alle Europese banken waar solvabiliteitsproblemen dreigden op te duiken, werden één voor één getest door de markten. De zwakke spelers werden het eerst aangevallen.

4. Waarom werden Fortis en Dexia slachtoffer van de kredietcrisis?

Fortis en Dexia hadden allebei een sluimerend solvabiliteitsprobleem en zijn opvallend afhankelijk van financiering op de internationale geldmarkten. Daardoor vormden zij een makkelijk doelwit voor speculanten.

Het dreigende kastekort van Fortis – het vinden van de ontbrekende 5,2 miljard euro voor de overname van ABN Amro – was het grootst. Maar ook Dexia dreigde vers geld te moeten ophalen omdat de Amerikaanse dochter FSA steeds dieper in de problemen kwam en omdat er een ratingverlaging dreigde.

Hoewel de problemen verschilden, was het resultaat hetzelfde. Het marktwantrouwen piekte, waardoor grote institutionele beleggers en banken de kredietlijnen begonnen door te snijden en beide banken begonnen te wankelen.

Zowel bij Fortis als bij Dexia moest er een grensoverschrijdende overheidsinterventie opgezet worden. Fortis werd in tweede instantie opgesplitst en doorverkocht aan Nederland en het Franse BNP Paribas. Dexia werd voorlopig gered door een overheidswaarborg op interbancaire kredieten en obligatieuitgiftes.

5. Waarom helpen de maatregelen van de centrale banken niet?

De marktautoriteiten kunnen voorlopig niets anders doen dan zoveel mogelijk vers geld in het systeem te pompen. Omdat de banken elkaar geen geld meer uitlenen, dreigt het volledige interbancaire systeem droog te vallen. Geld dat de banken overigens niet mogen houden, maar gewoon in bruikleen krijgen om hun dagelijkse activiteiten te financieren. Bovendien moeten ze daarvoor onderpand leveren aan de centrale banken.

Als je het financiële systeem zou vergelijken met een bloedvatenstelsel, dan is de centrale bank het hart, dat vandaag bijzonder hard moet pompen om alle ledematen te voorzien van voldoende bloed. Maar ook aan de middelen van de centrale banken zitten beperkingen.

Bovendien zijn de liquiditeitsinjecties een noodgreep, de rust op de markten kan pas weerkeren als het vertrouwen tussen de banken terugkeert en ze elkaar weer geld beginnen lenen.

6. Waarom hebben de banken een tekort aan cash als iedereen zijn effecten omzet in spaargeld?

Omdat de spaardeposito's vaak slechts een gedeelte financieren van de activiteiten van een grote bank. De Amerikaanse zakenbanken bijvoorbeeld financierden hun activiteiten volledig met geleend geld op de markt, het is dan ook geen toeval dat zij het eerst in de problemen kwamen.

Maar ook gewone grootbanken zoals Fortis en Dexia zijn volgens analisten opvallend afhankelijk van de internationale geldmarkt voor hun dagelijkse werking en daarom kwetsbaar.

De verwachting is dat alle banken straks fors zullen afslanken en grondig gaan herstructureren, waarbij er veel meer geld en middelen zullen vloeien naar het ophalen van spaardeposito's bij de gewone particulieren – ofwel via internet ofwel via een kantorennet. De strijd om de spaarder zal dus nog veel heftiger worden.

7. Zijn de maatregelen van de overheid voldoende?

De overheid staat met de rug tegen de muur en pompt massaal overheidsgeld in de banksector om zowel de kapitaalbuffers als de liquiditeit bij de banken op te krikken. Dat is noodzakelijk want de kosten van de interventies zijn voor de belastingbetaler veel minder groot dan de kost van een totale implosie van het financiële systeem.

Het grote probleem is dat er tot op vandaag geen gecoördineerde aanpak is, waardoor de financiële markten blijven dalen. In crisistijden is het elke man, elk land voor zichzelf, zo bleek overduidelijk in de onderhandelingen over de redding van Fortis en Dexia.

En ook in de Europese Unie lijkt alle eensgezindheid weg. Daar ruziet men vandaag zelfs over het optrekken van de spaardepositogarantie tot minimum 50.000 euro.

8. Kon deze crisis voorkomen worden?

Volgens velen wel. Met name Alan Greenspan, de vorige Fed-voorzitter, wordt verweten dat hij een van de aanjagers is geweest van de huidige crisis. Onder zijn leiding verlaagde de Fed begin deze eeuw agressief de rente om de VS uit een economische recessie te trekken. Daardoor kon een zeepbel op de Amerikaanse huizenmarkt ontstaan.

Maar daar ligt niet alle schuld. Ook de financiële toezichthouders in de VS zijn schromelijk tekortgeschoten. En de kredietbeoordelaars Moody's, Standard& Poor's en Fitch liggen eveneens onder vuur. Deze bureaus moesten de financiële producten in de VS voorzien van een soort rapportcijfer – in vakjargon een kredietrating – dat moest aangeven hoe risicovol deze producten waren.

Maar omdat ze te dicht betrokken waren bij het ontwerpen van de complexe financiële producten én bij de banken die ze moesten beoordelen, zijn ze niet streng genoeg geweest.

9. Is deze crisis te vergelijken met die van de jaren '30?

In zijn halfjaarlijkse rapport over de wereldeconomie stelt het IMF dat er sprake is van de gevaarlijkste financiële crisis sinds de jaren dertig. Gevestigde industrielanden groeien nauwelijks meer en moeten rekening houden met zware tegenvallers. Recessie ligt op de loer. Het kan geruime tijd duren voor hun groei weer op peil is, schrijft het IMF.

Toch zijn er ook veel verschillen met de Grote Depressie. Zo hebben de bedrijven nu veel minder schulden dan toen, is er meer reglementering en hebben de marktautoriteiten kunnen leren van de fouten van de crisis in de jaren '30.

Destijds beslisten de overheden bijvoorbeeld om de banken te laten opdraaien voor hun fouten door ze failliet te laten gaan. Nu is dat het scenario dat men absoluut wil vermijden.

10. Waarom blijven de beurskoersen maar zakken?

De financiële crisis escaleert dag na dag en overal ter wereld trachten overheden met miljardeningrepen de gemoederen te bedaren en het vertrouwen te herstellen.

Maar tot dusver lijken hun zware inspanningen er niet in te slagen het tij te keren. Beleggers vrezen dat door de crisis nog meer financiële instellingen zullen sneuvelen en dat de hele wereld zal meegesleurd worden in een recessie. Er zijn immers steeds meer tekenen dat ook de reële economie wordt besmet.

Het is wellicht wachten tot er een wereldwijde gecoördineerde reddingsoperatie wordt opgezet of tot de financiële sector volledig gezuiverd is van alle zwakke spelers, vooraleer de rust op de beurzen kan terugkeren.

11. Zijn er mensen, landen of organisaties die beter worden van deze crisis?

De grootste winnaars zijn de speculanten. Hefboomfondsen, opportunistische beleggingsfondsen die met gigantische sommen speculeren, speelden via 'short-selling' met succes in op de neergaande beurs van de voorbije maanden.

Beruchte hefboomfondsen Lahde en Paulson behaalden op die manier jaarrendementen tot 1.000 procent. Lahde maakte in een jaar 13 miljard euro winst, Paulson 5 miljard euro.

Maar er zijn grote vragen of dit allemaal legaal is gebeurd. Want door het verspreiden van valse marktgeruchten kunnen speculanten kunstmatige koersduiken veroorzaken. Mede daarom werd 'naakt shorten' – het speculeren op een koersdaling zonder de aandelen in bezit te hebben – tijdelijk verboden in de VS en Europa.

Ook sommige exotische staatsfondsen deden goede zaken. Voor dumpingprijzen kochten investeerders uit onder meer China, Singapore en Qatar zich in bij westerse financiële instellingen. Wat neerkomt op een gigantische verschuiving van de macht naar het Oosten.

De eerlijkheid gebiedt wel te zeggen dat heel wat staatsfondsen te vroeg zijn ingestapt en naderhand hun broek scheurden aan investeringen in bijvoorbeeld Lehman Brothers, Bear Stearns en Fortis.

Ook de Democratische presidentskandidaat Barack Obama is voorlopig een winnaar, door het uitbreken van de kredietcrisis stak hij zijn rivaal John McCain vlot voorbij in de peilingen voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen.

Een land als Rusland profiteerde indirect van de economische en financiële problemen in de VS en Europa om ongestraft Georgië binnen te vallen.

Kleine meevallers zijn ook de sterk verzwakte dollar, waardoor het voor Europese toeristen goedkoop is om naar de VS te reizen, en de hogere tarieven op de spaarboekjes.

12. Wat is de beste manier om op deze crisis te reageren?

Dat is erg moeilijk te zeggen. Belangrijk is te benadrukken dat vandaag alleen de beleggers en de aandeelhouders zware financiële verliezen hebben geslikt. De spaarder blijft (voorlopig) buiten schot, al valt het nog even afwachten of ook de spaarders bij de failliete IJslandse banken, zoals Kaupthing, volledig uitbetaald worden.

Zenuwachtig schuiven met spaargeld heeft desalniettemin weinig zin. Zeker niet bij Belgische banken, waar de spaardepositogarantie inmiddels is opgetrokken tot 100.000 euro. Al is het natuurlijk wel aangewezen om de risico's voldoende te spreiden en te allen tijde met uw spaargeld onder die limiet te blijven. En ook van de beurs blijft u best even weg.

13. Wat staat ons nog te wachten?

Dat weet niemand. De meeste specialisten zijn echter pessimistisch. Het IMF ziet de afschrijvingen en de verliezen door de kredietcrisis oplopen tot 1.400 miljard dollar. Dat is 400 miljard meer dan in april werd gedacht. Om het ergste te vermijden hebben de grote banken de komende jaren 675 miljard bijkomend kapitaal nodig, zegt het Internationale Muntfonds.

14. Moeten we ons ongerust maken over besmetting naar andere bedrijfssectoren?

Ja. Het grootste gevaar komt van een credit crunch, een schaarste aan kredieten. Het wantrouwen onder de banken dreigt de kosten voor kredieten fors de hoogte in te jagen. En duurdere kredieten wegen niet alleen op de consumptie in de VS, maar ook op de bedrijfsinvesteringen en op de financiering van overnames.

Nu al zie je dat de kredietcrisis de groei van de economische activiteit danig doet inkrimpen, en laat dat nu net de definitie zijn van een recessie. Volgens specialisten is geen enkele sector veilig. Bedrijven als Ford en General Motors bijvoorbeeld, twee iconen van het Amerikaanse kapitalisme, hebben het vandaag moeilijk om hun activiteiten gefinancierd te krijgen. Maar ook in andere economische sectoren dreigt besmetting.

15. Wat is het worst case scenario?

Het worst case scenario is een volledige meltdown van het financiële systeem, waarbij in Europa en de VS honderden banken over kop gaan en de overheden, onder druk van de publieke opinie, weigeren om de belangrijkste banken te nationaliseren.

Dat zou de Europese en de Amerikaanse economie volledig destabiliseren en de hele wereld meezuigen in een lange en diepe recessie, met alle gevolgen vandien.