Deze kinderen zijn niet te arm om brood te kopen
Foto: Jimmy Kets
Bovenstaande foto was de grote illustratie bij een reportage over armoede op school, die afgelopen woensdag verscheen. ‘Naar school met een lege maag en lege brooddoos’, was de titel, net erboven. ‘Almaar meer scholen moeten op eigen kosten maaltijden geven’, verduidelijkte de boventitel. En het onderschrift bij de foto zei: ‘Kinderen die te weinig eten, kunnen nooit met voldoende aandacht de lessen volgen.’

(De reportage vindt u hier.)

En dan stond er iets geks. Naast dat onderschrift over de kinderen die te weinig eten, stond er: '(Thematische foto)'. 'Wat betekent dat nu weer?' vroeg ik me af.

Nee, nu doe ik me dommer voor dan ik ben. Ik had wel een vermoeden wat dat cryptische bijschrift wilde zeggen: dat de kinderen die op die foto te zien waren, niet zélf ‘naar school met lege maag en lege brooddoos’ gingen. Wat men hier probeerde uit te drukken, zo schatte ik, was: ‘Dit is gewoon een beeld van kinderen die eten op school. De foto illustreert het algemene thema van deze reportage, maar zonder dat de afgebeelde personen zelf iets met de problematiek te maken hebben .’

Maar daar stelde ik me dan wel weer vragen bij, aangezien hier om duidelijk identificeerbare kinderen gaat, van wie – op basis van de titel, de boventitel en het onderschrift, die zich in de onmiddellijke nabijheid van de foto bevinden – zou kunnen worden gedacht dat ze te arm zijn om een lunchpakket mee naar school te krijgen. Wat toch niet iets is waar mensen graag mee te koop lopen.

Dus wat is hier gebeurd?

Te expliciet

Eigenlijk gaat het om een reportage van Het Nieuwsblad. Die krant opende woensdag met het nieuws ‘Arme ouders sturen kinderen zonder eten naar school’, een voorpaginastuk dat binnenin werd opgevolgd door de reportage die ook in De Standaard stond. Met dezelfde titel en dezelfde boventitel – maar wél met een andere foto. In Het Nieuwsblad zie ik andere kinderen, weliswaar ook duidelijk herkenbaar, die ostentatief een leeg bord laten zien.

Navraag leert me dat dié foto – die dus in Het Nieuwsblad stond – genomen is op één van de scholen die in het artikel ter sprake komen. De directeur van ‘de multiculturele stadsschool De Toverberg’ getuigt in de tekst hoe haar school ‘nu al een tijdje noodgedwongen maaltijden moet voorschotelen’; diezelfde zin staat als bijschrift onder de foto. De kinderen die hun bord tonen zijn leerlingen van De Toverberg. De foto is genomen met de toestemming van de directie, die wist in welke context het beeld zou worden gebruikt. De afgebeelde kinderen zélf zijn weliswaar niet specifiek arm of hongerig. Of in ieder geval: dat weet men op de redactie niet. Men heeft kinderen die op dat ogenblik op school waren, gevraagd om te poseren met een leeg bord.

Ook dat is dus een ‘thematische foto’. Maar op zijn minst was de directie op de hoogte van de context waarin de leerlingen zouden worden afgebeeld.

Bij De Standaard echter – waar besloten was om de reportage over te nemen – vond men die foto niet geschikt. Dat begrijp ik wel: het is een typische foto voor in een populaire krant, die op een erg expliciete, voordehandliggende manier het concept ‘hongerige kinderen’ illustreert. Te expliciet en voordehandliggend voor de beeldtaal waar De Standaard zich van bedient.

Er is overwogen om zelf een foto te laten maken, maar men kwam er niet uit hoe die er dan zou moeten uitzien. En toen is er gekozen voor een archiefbeeld – de foto die uiteindelijk in de krant stond. Het gaat, zoals ik al vreesde, om een beeld dat meer dan een jaar geleden genomen is, als illustratie bij een artikel over een heel ander onderwerp. De afgebeelde kinderen wonen in Vlaanderen en waren niet op de hoogte van het feit dat deze foto in deze context hergebruikt zou worden.

‘Ik heb er niet bij stil gestaan’, zegt chef Beeld Jan Desloover. ‘Volgens mij hoeft dat beeld ook niet te betekenen dat de afgebeelde kinderen zelf arm zijn. Maar wellicht ben ik daar te makkelijk vanuit gegaan.’

Ik wil wel benadrukken dat ik hierover geen enkele klacht ontvangen heb – ook niet van de ouders of de directie van de school. Mogelijk ben ik dus de enige die hier bezwaar tegen maakt. Niettemin denk ik dat de krant in de fout gegaan is. Als mensen (en zeker minderjarigen, maar het geldt in wezen voor iedereen) toestemming geven om hun foto te laten afdrukken in de krant, dan gaan ze ervan uit dat dat gebeurt binnen een context die hen duidelijk is uitgelegd. Het is niet toegestaan die afbeelding zonder meer opnieuw te gebruiken in een andere omgeving, zeker niet als die potentieel stigmatiserend is.

(Uiteindelijk: als ik met plezier een foto laat nemen voor bij een interview over een nieuw boek, dan zie ik die ook niet graag opnieuw verschijnen bij het stuk: 'Kleine mannen met licht overgewicht maken grotere kans op vroegtijdige incontinentie.')

In de richtlijn ‘over beeldbewerking en het gebruik van archiefbeelden’ van de Code van de Raad voor de Journalistiek, lees ik:

Archiefmateriaal veroudert vlug en kan bij onzorgvuldig gebruik een verkeerde indruk geven. Ook hier (net als bij bewerkte beelden, Tom Naegels) kan de kijker misleid worden wanneer niet meteen duidelijk is dat het om gedateerde beelden gaat. Wanneer de kijker of de beeldconsument niet meteen ziet dat hij te maken heeft met ingrijpend gewijzigde beelden of met archiefmateriaal, wordt dit in de begeleidende tekst of commentaar duidelijk gemaakt.

Het begeleidende ‘thematische foto’ was voor mij niet duidelijk genoeg.