In de populaire Millennium-trilogie laat Stieg Larsson zijn hoofdpersonages bij elke nieuwe ontwikkeling in het verhaal consequentieanalyses maken. Hoe moet het nu verder? Welke denksporen kunnen we beter elimineren? Wat zijn mogelijke gevolgen van gemaakte keuzes? Goede analyses steunen op een onverbiddelijke logica. Wie de nieuwe realiteit correct inschat, creëert mentale ruimte om oplossingen te vinden en vooruitgang te boeken. Wie daarentegen nieuw ontstane situaties verkeerd inschat, of zich vastklampt aan oude denkbeelden, wordt speelbal van het eigen onvermogen. Precies dit literaire gebruik van de consequentieanalyse vormt een belangrijk element in het succes van de trilogie: lezers genieten van vernuftig en efficiënt denken.

Na de volksraadpleging over de Oosterweelverbinding namen zowel de stad Antwerpen als de Vlaamse regering politieke besluiten. Het Antwerpse stadsbestuur boekte vooruitgang. De Vlaamse regering bleef ter plaatse trappelen. Het verschil zat hem in de kwaliteit van de consequentieanalyse.

In Antwerpen formuleerde het college unaniem een duidelijk beargumenteerd negatief advies over het BAM-tracé. Hoofdteneur van dat advies: het BAM-tracé is onverzoenbaar (sic) met het ruimtelijk structuurplan van de stad Antwerpen — wat overigens al sinds 2005 de rode draad is in het betoog van Straten-Generaal. Consequentie: de stad kiest voor het structuurplan en verwerpt bijgevolg de bouwaanvraag voor het BAM-tracé.

In het advies wordt brandhout gemaakt van de bouwaanvraag. Ingegaan wordt op de ruimtelijke impact van het bouwproject, op de luchtvervuiling, de geluidsoverlast, de barrièrevorming, de verminderde vastgoedwaarde en de aantasting van het cultuurhistorische landschap, op de trillingen, de boskap, de geur- en lichthinder, op de milieugevolgen en de effecten op volksgezondheid, op de manke dossieropbouw, tegenstrijdige tekeningen en het ontbreken van plannen, op de leemten in adviezen en de fouten in het MER-rapport, op de sociaalgeografische onrechtvaardigheid (getroffen stadsdelen) en de uitgestelde of afgewentelde (gezondheids)kosten. Wie dit advies leest, weet: het BAM-tracé is definitief afgevoerd, ook een aangepast BAM-tracé maakt nog weinig kans, zelfs zonder volksraadpleging had het BAM-tracé een dikke buis gekregen, de volksraadpleging legitimeerde het standpunt van het college.

Scheldekruising

Uit het advies van de stad Antwerpen blijkt verder dat diverse adviesorganen hun eigen negatief advies koppelen aan de vraag om verder onderzoek van een meer noordelijk gelegen tracé, meer specifiek het tunneltracé van Arup/SUM. Ook het college zelf adviseert dat een derde Scheldekruising nodig blijft en dat bijgevolg gezocht moet worden naar een ‘andere manier' om de Schelde te kruisen. In dat verband verwijst het college naar de vaststelling dat volgens reeds gevoerd onderzoek (in opdracht van de stad Antwerpen) de tunnelvariant van Arup/SUM technisch en financieel haalbaar is.

De boodschap is duidelijk: er is geen bouwaanvraag meer. Er moet een nieuwe bouwaanvraag gemaakt worden, die geen variant is van de voorliggende. En er moet naar het tunnelalternatief gekeken worden. Ten slotte staat ook nog dit in het advies van de stad: ‘Het schepencollege verzoekt de Vlaamse regering om de randvoorwaarden die aan de basis lagen van dit ontwerp te actualiseren.' Consequentie: bij het verdere onderzoek van het Arup/SUM-tracé dienen de oude randvoorwaarden te worden geëvalueerd, bijvoorbeeld het geplande verbod voor vrachtverkeer in de Kennedytunnel.

In het advies schetste het Antwerpse college de krijtlijnen van hoe het nu verder kan. Maar op die krijtlijnen zat de Vlaamse regering klaarblijkelijk niet te wachten. Nog voor het Antwerpse college het advies goedkeurde, had de Vlaamse regering al een reeks beslissingen aan het parlement voorgelegd — wat neerkwam op het negeren van het verwachte Antwerpse advies.

De regering besliste om vast te houden aan de randvoorwaarden, zonder verdere uitleg over het waarom. Voorts besliste de regering om zeven werkgroepen op te richten, die alle moeten rapporteren aan een vijfkoppig ministerieel comité. Net nu ruimte ontstaat voor (en nood is aan) een globale exploratie van de problematiek, wordt het nadenken dus gefragmenteerd in een reeks werkgroepen, die binnen een verticale structuur elk apart moeten terugkoppelen naar de regering.

Barcelona

Er is een volstrekt andere overleg- en werkstructuur nodig, waarbij evenwaardig en tegelijk aandacht wordt besteed aan ruimtelijke kwaliteit, milieu, gezondheid en mobiliteit. Om inspiratie op te doen kan gekeken worden naar Barcelona, waar de beheersmaatschappij Barcelona Regional al vijftien jaar alle grote bouwprojecten in de stad coördineert. De succesformule van deze beheersmaatschappij: brede visie, geïntegreerde aanpak, ruime expertise en lokale (politieke) verankering.

In afwachting van het opstarten van die nieuwe structuur zijn op korte termijn slechts drie werkgroepen zinvol. Een werkgroep die de BAM reorganiseert, een werkgroep die de relatie met het bouwconsortium Noriant afhandelt, en een werkgroep die het tunnelalternatief onder de loep neemt.

Dat deze laatste werkgroep nog niet werd opgestart getuigt van politiek amateurisme, zeker ook gezien de vraag van het Antwerpse college. De politieke koudwatervrees voor een derde Scheldekruising met tunnel is haast uitsluitend gebaseerd op de negatieve BAM-campagne. In de aanloop naar de volksraadpleging wilde BAM het eigen project als enig mogelijke voor te stellen (‘er is geen alternatief'). De beheersmaatschappij zette in op stemmingmakerij over het bouwen van een tunnel. Daarbij leek het alsof Vlaanderen het enige land ter wereld was waar tunnels graven technisch onmogelijk is. Die hoofdboodschap uit het verliezende kamp heeft blijkbaar politiek gerendeerd, want sommige politici grijpen de BAM-analyse nog steeds aan als basis voor hun eigen verdere houding tegenover een tunnelalternatief. In die zin heeft BAM uiteindelijk misschien toch de volksraadpleging gewonnen.

MANU CLAEYS (en Peter Verhaeghe)Wie? Actiegroep Straten-Generaal. Wat? Wapper is weggestemd, maar tunnelalternatief is ook uit het debat verdwenen. Waarom? BAM-campagne bepaalt nog altijd de negatieve toon.