Vaders en zonen die elkaar niet begrijpen: het is een verhaal van alle landen en van alle tijden. Maar wat als een vader en zijn zoon elkaars taal niet spreken? Als de ene emigreerde om te werken en de andere werkloos blijft? Dan wordt het toch weer een verhaal apart.

Rachida Lamrabet, de schrijfster van de bekroonde roman Vrouwland en de verhalenbundel Een kind van god, heeft er haar eerste toneelstuk aan gewijd, dat volgende week in première gaat bij het Mechelse theater 't Arsenaal.

Ze heeft nog niet gezien wat 't Arsenaal er uiteindelijk van heeft gemaakt, vertelt ze. De voorstelling ging deze week in première op het Moussemfestival in Casablanca, maar Lamrabet, in verwachting van haar vierde kind, zag af van de trip en moet dus nog even wachten. 'Michael De Cock, de regisseur, heeft me wel goed op de hoogte gehouden. Maar makkelijk is het niet, om je tekst zo uit handen te geven. Het zijn de regisseur en de acteurs die de uiteindelijke vorm bepalen. Daarover heb ik me wel zorgen gemaakt.'

Rachida Lamrabet waakt als geen ander over haar woorden. Ze schrijft beheerst, maar praat nog veel beheerster. Alsof ze, voor ze iets uitspreekt, alle mogelijke interpretaties al op een rijtje heeft. Zodra ze je beschouwen als een spreekbuis voor de allochtonen, is het oppassen geblazen, zegt ze. 'Als ik in mijn eigen gemeenschap kritiek op iets uit, wordt dat meteen gerecupereerd: “kijk, ze zeggen zelf dat ze slecht bezig zijn!, En voor je het weet, doe je niets anders, zit je in elke talkshow uitleg te geven bij alles wat misloopt in de maatschappij.'

'Pas op, ik vind het belangrijk een mening te hebben. Ik geloof niet in de schrijver die in zijn ivoren toren een nieuwe wereld creëert. Maar je moet meester blijven over wat je doet, ruimte voor jezelf afbakenen. Ik bepaal zelf wel waarover ik het heb.'

Maar u schrijft Nederlandse boeken over Vlaanderen, uw kinderen spreken Nederlands, u woont in een schattig dorpje in de fruitstreek... U valt toch niet zomaar te vereenzelvigen met de allochtonengemeenschap?

'Denk maar niet dat je dat etiket zo snel kwijtraakt. De neiging om anderen in een hokje te steken, is groot. Mijn boeken waren al gebombardeerd tot allochtonenliteratuur, nu hoor ik ook dat er zoiets bestaat als allochtonentheater. Een nieuw genre! Vlaanderen is het niet gewoon stemmen te horen met een verschillende achtergrond.'

'Mijn achtergrond is trouwens wel degelijk heel belangrijk voor mij. Ik voel me nauw verwant met de mensen die erin delen, die ook een geschiedenis van migratie hebben. Mijn man en ik hebben ook andere vrienden hoor, mensen met een louter Belgische achtergrond. Maar ja, het zouden er meer mogen zijn.'

'Migratie, dat is mijn geschiedenis, dat is waarmee alles voor mij begint. Ik vind het de moeite om die geschiedenis te reconstrueren. Nu ik verhuisd ben uit Antwerpen, zal ik op termijn misschien ook over andere dingen schrijven. Maar zover is het nog niet.'

Wat hebt u geleerd door die migratiegeschiedenis te reconstrueren? Was samenleven in diversiteit makkelijker geweest als het beleid andere accenten had gelegd?

'Achteraf is dat moeilijk te zeggen. Je zou kunnen stellen dat het integratiebeleid veel te laat is gekomen. De overheid is pas eind jaren negentig afgestapt van de veronderstelling dat immigranten weer zouden weggaan -denk maar aan de “oprotpremies, die werden toegekend. Maar er zijn ook andere factoren die van diversiteit een beladen onderwerp hebben gemaakt, zoals de krapte op de arbeidsmarkt.'

'Ook het huidige beleid steunt nog sterk op een tegenstelling tussen “wij, en “zij,, de zogeheten autochtonen versus de allochtonen. Met zo'n opgedeelde samenleving voor ogen kun je geen gemeenschap creëren waarin iedereen zich op zijn plaats voelt. De Verenigde Staten staan daar toch verder in; daar is tenminste iedereen een Amerikaan.'

U hebt zoveel affiniteit met de knelpunten van multiculturaliteit, waarom mengt u zich dan niet vaker in het debat? Het laait hoog op en de genuanceerde bijdragen zijn in de verdrukking.

'Het debat is te agressief geworden. Wie met een genuanceerde mening komt, is zogezegd blind voor de echte problemen. Je wordt alleen nog ernstig genomen als je je radicaal uitspreekt en een vreselijk onheil voorspelt. Benno Barnard, Luckas Vander Taelen, Geert van Istendael… Ze kiezen hun vijand bovendien slecht. Want ik denk niet dat de islam het probleem is.'

'Natuurlijk schrijf ik ook wel eens een opiniebijdrage. Ik had trouwens een column op de opiniepagina's van De Standaard, maar die is stopgezet. En op mensen als Benno Barnard ga ik niet reageren. Hij is duidelijk niet op zoek naar een dialoog. Hij wil gewoon zijn gif rondspuiten. Je kunt pas in discussie gaan als iemand de openheid heeft om iets bij te leren, om eventueel zijn mening te herzien.'

'Ik hoop dat het maar een fase is in het debat. We moeten de moed blijven opbrengen om naar de essentie te kijken. Is het echt een clash tussen de beschavingen? Of is het gewoon altijd moeilijk als mensen met diverse achtergronden één ruimte moeten delen?'

Als iedereen zich laat afschrikken door geïrriteerde uitvallen, zal er op de duur helemaal geen nuance meer zijn in het debat over diversiteit.

'Maar ze zijn er, de mensen die een genuanceerde bijdrage leveren. Ze zijn er manifest! Academici als Sami Zemni, Nadia Fadil, Bambi Ceuppens schrijven hele boeken over het onderwerp. En vervolgens komen ze nauwelijks aan het woord. Als Jean-Marie Dedecker een boek uitbrengt, krijgt dat honderd keer meer aandacht.'

'Ik vrees dat de media vooral openstaan voor het makkelijke, verkoopbare verhaal. Een genuanceerde visie wordt al snel te complex, je moet er even voor gaan zitten. De oorlogsretoriek die het nu zo goed doet, drijft op een wolk van angst en wantrouwen. Die is heel herkenbaar voor veel mensen. Maar waar eindig je als je ze blijft cultiveren?'

Hoe zou u willen dat de samenleving over twintig jaar met diversiteit omgaat?

'Ik hoop dat de tegenstelling tussen “wij, en “zij, tegen dan wat uitgevlakt is. Dat mijn kinderen een stem kunnen verwerven. We moeten daaraan werken. Het zal niet zomaar loslopen met de generaties.'

'Je kunt de emancipatie van een ander niet bewerkstelligen, denk ik. Emancipatie moet van binnenuit gebeuren en volgens een eigen ritme. Maar daarvoor moet je wel voldoende ruimte hebben. Nu wordt er al te vaak een bepaald model opgelegd waar Nieuwe Belgen zich naar moet plooien. Ik ben ervan overtuigd dat we het over de meest fundamentele principes eens zijn, omdat het gaat om universele, menselijke principes. Het wordt alleen irritant als men net die principes als Westers beschouwt en in de goede oude traditie de anderen tracht te civiliseren.'

Doet u ook wel eens aan zelfcensuur?

'Tja. Ik merk soms wel dat ik moeite heb om vrijuit te schrijven. Dat ik vooruitloop op de reacties uit mijn gemeenschap én de reacties die mijn gemeenschap er met de haren bijsleuren. Als ik over seksualiteit wil schrijven, bijvoorbeeld. Niet dat ik daar voluit in wil gaan, maar toch. Ik denk dan meteen aan de gevoeligheden in mijn familie. En aan de mensen die eruit zullen afleiden dat ik wil opvallen door me op taboeterrein te begeven, dat ik voor goedkope stunts kies.'

'Het is moeilijk. Maar ik probeer me daar niet door te laten verlammen.'

Lezen uw ouders uw boeken?

'Mijn vader is er niet meer. En mijn moeder heeft op school alleen Arabisch geleerd, ze leest geen Nederlands. Ze volgt nu wel les, maar zelfs de vereenvoudigde Wablieft-versie van mijn verhalen die binnenkort verschijnt, zal nog te moeilijk zijn, schat ik. Ik had gehoopt dat ze naar Belga zou komen kijken, daarvoor moet ze niet lezen. Maar ze heeft geen tijd, zegt ze. Ik denk dat het schroom is, dat die hele theatercultuur haar intimideert.'

'Ik word wel door een divers publiek gelezen. Ik ben blij als Kristien Hemmerechts op de radio zegt dat Vrouwland verfilmd zou moeten worden. Maar ook als meisjes in Borgerhout reageren op mijn werk.'

Bent u een rolmodel voor meisjes uit migrantenfamilies?

'Ik denk het wel, of ik het nu wil of niet. En als dat die meisjes in hun eigenwaarde kan sterken, vind ik het prima. Ik heb zelf ook behoefte gehad aan voorbeelden waaraan ik me kon optrekken. Die waren er gelukkig al wel in Borgerhout: vrouwen die zich met sociaal werk inzetten voor de gemeenschap, of vrouwen die voortstudeerden. In Brussel hadden we Leïla Houari, een schrijfster die ik bewonderde. En nog verder waren er Fatima Mernissi en Nawal El Saadawi.'

'Mijn ouders hadden daar minder oog voor. Ze waren een duidelijk rollenpatroon gewoon - dat had niets met de islam te maken, maar met de traditionele omgeving waaruit ze kwamen. Het heeft veel moeite en tijd gekost om hen te overtuigen dat het ook anders kon. Ze waren bang dat het slecht zou aflopen met mij, dat ze als ouders zouden falen. Het verbaast me hoe flexibel ze uiteindelijk toch gebleken zijn.'

'Misschien is het een strijd die alle jonge mensen moeten uitvechten. Maar bij mij kleeft hij nog op mijn huid. Ik kan er nog maar moeilijk afstand van nemen. Misschien zie je dat te veel aan mijn werk. Misschien ben ik er wat opzichtig in.'

Op sinterklaasdag leest u bij De Buren in Brussel een kinderverhaal van u voor in het Nederlands, Frans en Thmazight. Wordt u niet wanhopig van de vrijblijvende manier waarop onze cultuurhuizen af en toe wat aan multiculturaliteit doen?

'Zo'n vertaling heeft een zekere symboolwaarde. Al heb ik het verhaal aan mijn eigen kinderen ook in het Nederlands voorgelezen - de meeste kinderen kunnen niet meer zo goed Berbers.'

'En verder ziet de Vlaamse cultuur er inderdaad heel blank en eenzijdig uit. We hebben goed moeten zoeken om acteurs van Marokkaanse oorsprong te vinden voor mijn personages in Belga. Maatregelen om het cultuurleven diverser te maken, zijn wel geoorloofd. Net zoals ik quota op de werkvloer zinvol zou vinden. Daar nog meer dan in de cultuurhuizen. Omdat werk een hefboom is voor integratie. Het is essentieel voor je eigenwaarde. Cultuur is belangrijk, maar minder van levensbelang.'

Belga, vanaf 11/11 in 't Arsenaal in Mechelen, daarna op tournee.

Radioboeken voor kinderen van Floortje Zwigtman, Rachida Lamrabet en Thomas Gunzig, 6/12, 13u, Flagey, Brussel.

www.tarsenaal.be

www.deburen.eu