Srebrenica is een nietige vlek op de kaart van de Balkan. Het kleine stadje werd in juli 1995 het symbool van een oorlogsmisdaad waarvan het macabere karakter nog altijd niet volledig is doorgedrongen. Voor velen ontmaskert Srebrenica 'de niets en niemand ontziende Bosnisch-Servische agressie', voor anderen lijkt het een mea culpa van een 'onverschillige en hypocriete westerse beschaving'.

De namen van de Bosnisch-Servische ex-president Radovan Karadzic en zijn militaire bevelhebber Ratko Mladic zwerven nog altijd als schaduwen uit het verleden door de straten van Srebrenica. Vanuit de dichtbegroeide heuvels lijkt Srebrenica, dat zich uitstrekt in de riviervallei van de Krizevica, een makkelijke prooi voor een vijand die haar vernietiging in de zin heeft.

In juli 1995 keek het Westen de andere kant op toen Srebrenica door de legermacht van Mladic onder de voet werd gelopen. Het 600 man tellende Nederlandse VN-bataljon dat garant stond voor de veiligheid van de burgerbevolking, verliet Srebrenica met de staart tussen de benen. Niet opgewassen tegen de Bosnisch-Servische overmacht, in de steek gelaten door de VN-vredesmacht op de Balkan: de garanties bleken minder waard dan het papier waarop ze waren afgedrukt. Over het aantal slachtoffers bestaat geen zekerheid, er circuleert een aantal van 8.000, sceptici houden het op 4.000.

In oktober 2009 is het legergroen uit het straatbeeld van Srebrenica verdwenen, maar de grauwheid van het stadje weerspiegelt zich op de gezichten van de inwoners. In een café praat ik met een paar stamgasten rond een fles huisgestookte pruimenjenever over het leven van alledag. Melancholie en pessimisme voeren de boventoon. Marko, een man van Servische afkomst, zegt: 'Op Srebrenica rust een vloek.' Zijn vriend Konstantin: 'Eén straat met verloederde huizen, een supermarkt, een moskee, een stad van dode zielen, begraven in het verleden.' Marko: 'De wereld wijst naar Servië, naar Radovan Karadzic. Kroaten en moslims die dit land hebben geterroriseerd, gaan vrijuit. Als er iets goeds uit dat proces kan voortkomen, is dat het misschien recht zal doen aan Servië. Voor ons is Karadzic geen oorlogsmisdadiger, maar een held die opstond voor zijn volk.' De vrienden heffen het glas op de laatste woorden.

In een theehuis vlakbij de moskee spreek ik een paar moslimmannen, Adnan en Ilija. Zij zeggen dat de weinige moslims die hier na 1995 terugkeerden geen geloof in de toekomst hebben. Ze vrezen dat het conflict tussen de mensen die elkaar vroeger naar het leven stonden, weer kan oplaaien. Adnan: 'De dood waart hier nog altijd rond, in de bossen rond Srebrenica liggen nog talloze landmijnen, bijna vijftien jaar na de vernietiging. Maar de inwoners zijn ook een explosief mengsel.'

Belgrado

Srebrenica is een wereld van verschil met de brede boulevards van Belgrado waar flanerende passanten de jongste geschiedenis uit hun geheugen hebben gewist. Ook in die jaren negentig was Belgrado een stad waar de ontkenning tot kunst was verheven. 'Op de terrassen van hotel Moskva aan de drukke Terazije was de oorlog altijd ver weg', zegt Jelena Novakovic, die tijdens de 79 dagen durende Navo-bombardementen in het conflict om Kosovo in 1999 voor De Standaard een dagboek bijhield.

'De jongeren van Belgrado zijn niet meer met die oorlog bezig. Ze denken aan een job, want ook in Servië heeft de crisis hard toegeslagen. De oorlog is iets van hun ouders, jongeren praten er zo min mogelijk over.'

Anderhalf decennium na het bloedig Balkanconflict staat dat verleden opnieuw centraal en figureert Radovan Karadzic als spilfiguur. Srebrenica, het beleg van Sarajevo en de etnische zuiveringen in grote delen van het voormalige Joegoslavië keren terug in het wereldnieuws.

Tussen midden 1996 en 21 juli 2008 dook Radovan Karadzic onder. Als de alternatieve genezer Dragan Dabic had hij zich in Belgrado onzichtbaar gemaakt voor zijn belagers, die hem als het brein van de oorlogsmisdaden op de Balkan voor de rechter van het Joegoslavië-tribunaal wilden slepen. Na twaalf jaar viel het doek.

Verdediging

De inleidende schermutselingen tussen de aanklagers en Radovan Karadzic aan de ene kant en vermanende woorden van de rechters anderzijds, slepen zich al maanden voort. Al op de eerste zitting was de sfeer te snijden. Karadzic wekte de ergernis van de Schotse rechter Bonomy door zonder enige juridische kennis zijn eigen verdediging te willen voeren. Karadzic wees elke suggestie om ervaren juristen in de arm te nemen resoluut af. 'Ik moet mijn verdediging in eigen handen houden om de waarheid vast te stellen.' Hij drukte de rechter zonder een spoor van valse bescheidenheid op het hart: 'U heeft nog nooit zo'n grote zaak gehad en zult er ook geen meer krijgen.'

Slechts geadviseerd door zijn Amerikaanse raadsman Peter Robinson neemt Karadzic de handschoen op in een monsterproces waarbij een kleine vijfhonderd getuigen de revue zullen passeren. Karadzic zal de getuigen in zijn eentje aan het kruisverhoor onderwerpen. Vuurwerk gegarandeerd. Maar nog meer turbulentie ontstaat als de reputaties verschijnen op wie Karadzic het heeft gemunt. Het proces-Karadzic gaat dan de historie in als een prestigeslag.

Clinton, Chirac, Blair

Het is denkbaar dat Karadzic een hele reeks prominenten als getuigen zal oproepen, onder wie oud-president Bill Clinton, de voormalige Franse president Jacques Chirac of de oud-premier van het Verenigd Koninkrijk Tony Blair, ex-gezagsdragers die Karadzic op zijn minst medeverantwoordelijk acht voor de dramatische ontsporing van het Balkan-conflict.

In het voorspel van het Karadzic-proces was een belangrijke rol gereserveerd voor Florence Hartmann. Van 2000 tot 2006 was deze ex-Balkancorrespondente van Le Monde woordvoerder van Carla del Ponte, de Zwitserse hoofdaanklager van het Haagse Joegoslavië-tribunaal. Volgens haar hadden de Verenigde Staten, Rusland en Groot-Brittannië de arrestatie van Karadzic en Ratko Mladic herhaaldelijk gedwarsboomd. Er zou, volgens Hartmann, een overeenkomst bestaan die hun immuniteit regelt.

Het Westen wilde volgens Hartmann voorkomen dat Karadzic in Den Haag een boekje zou opendoen over de massamoorden in Srebrenica. Nog steeds blijven belangrijke vragen over de Bosnisch-Servische verovering van Srebrenica onbeantwoord. Waarom wachtten de Fransen zo lang met luchtaanvallen tegen het Servische offensief? Was er een geheim akkoord dat de Serviërs de vrije hand werd gelaten in de enclaves Gorazde, Zepa en Srebrenica, als tegenprestatie voor hun medewerking aan het Dayton-akkoord in 1995 dat een einde maakte aan de vijandelijkheden op de Balkan?

Hartmann had toegang tot vertrouwelijke informatie van het Haagse tribunaal. Nog steeds zijn er geen harde bewijzen gevonden voor de immuniteitdsdeal. Maar als hij bestaat, ligt het voor de hand dat Karadzic de documenten kan produceren die daarop betrekking hebben. En ook al heeft het Haagse tribunaal laten doorschemeren dat het geen waarde hecht aan de Holbrooke-deal, het staat vast dat Karadzic de kwestie hoog zal opnemen.

In vragen rond deze immuniteitsdeal wordt het zicht overigens belemmerd door een rookgordijn. Zo is er sprake van drie akkoorden op verschillende tijdstippen. Het achterliggende motief is steeds: via een akkoord dat hem van het Haagse tribunaal verloste, moest Karadzic worden gesust om te verhinderen dat hij pijnlijke onthullingen zou doen over het Srebrenica-drama.

Genocide absurd

Richard Holbrooke heeft de deal altijd ontkend. Hij werpt tegen dat de meeste getuigen daarvan vertrouwelingen van Karadzic zijn die door de rechters van het Haagse tribunaal op het vlak van geloofwaardigheid niet al te hoog zullen worden aangeslagen.

Maar er is één Servische bron die wel serieus wordt genomen door de rechters van het Tribunaal: Rasim Ljajic, de pro-westerse Servische minister die verantwoordelijk is voor de relaties met het Joegoslavië-tribunaal. Ljajic liet in september 2007 al weten ervan overtuigd te zijn geraakt dat Radovan Karadzic een immuniteitsakkoord had bedongen.

Karadzic heeft nog een troefkaart achter de hand in de persoon van de oud-minister van Buitenlandse Zaken van de Verenigde Staten onder Clinton, Madeleine Albright. Via oud-president Biljana Plavsic bood zij Karadzic medio 1997 een veilig onderkomen aan in Servië, een ex-Sovjet-republiek, Zuid-Afrika of India. De toenmalige aanklager van het tribunaal, Louise Arbour, werd opgedragen dat ze Karadzic met rust moest laten. Toen de president van het tribunaal Richard Goldstone daarvan hoorde, dreigde hij met aftreden. Karadzic wil Albright en Goldstone laten getuigen.

Het blijft de vraag of internationale hoofdrolspelers van het type Clinton, Albright, Blair of Chirac in het getuigenbankje zullen verschijnen. In het jongste verleden kregen verschillende opgeroepen getuigen van hun regering te horen dat hun komst naar Den Haag politiek ongewenst was.

Karadzic' standpunt dat hij door de Holbrooke-deals nooit terecht had mogen staan in Den Haag en dat hij onschuldig is aan welke misdadige feiten dan ook, zijn hoofdmotieven van zijn verdediging, maar niet de enige. Karadzic vindt het onrechtvaardig dat Servië er in de wereldopinie zo slecht van af komt. Karadzic zal tijdens het proces hemel en aarde bewegen om de verantwoordelijkheid van Serviërs, Kroaten en Bosnische moslims voor het oorlogsgeweld in een - volgens Karadzic - juister perspectief te plaatsen.

Zijn ideeën sluiten naadloos aan bij de denkbeelden van dr. Srdja Trifkovic, lid van een Amerikaanse conservatieve denktank, verbonden aan het Rockford Institute in Illinois. In september vorig jaar legde Trifkovic een getuigenis af voor het tribunaal. Hij bekritiseert de Haagse definitie van genocide, waarvan Karadzic wordt beticht.

'Tijdens de Bosnische oorlog werd tussen 1992 en 1995 grofweg twintig procent van de moslimbevolking gedood; door gevechten of op andere wijze. Om te claimen dat de moslims om het leven zijn gekomen door een politiek van genocide is absurd.'

'Men kan niet begrijpen wat er in juli 1995 in Srebrenica is gebeurd zonder te kijken naar de gebeurtenissen van de drie voorafgaande jaren. In die periode was Srebrenica een zwaar bewapende militaire vesting van waaruit moslimstrijdkrachten de omliggende Servische gemeenschappen terroriseerden en honderden ongewapende burgers doodden. Deze feiten worden zelfs niet door het Joegoslavië-tribunaal ontkend.'

'Srebrenica viel vrij onverwacht in handen van de Bosnisch-Servische militaire strijdkrachten. Een aanzienlijk deel, tussen de 7.000 en 8.000, van de Bosnische moslims trok zich met zijn wapens terug in de richting van Tuzla. Sommigen kwamen door de Servische linies heen, anderen werden gedood en sommigen werden door het Bosnisch-Servische leger geëxecuteerd. Geen onderzoek maakt duidelijk hoeveel van hen dat hebben overleefd, hoeveel werden gedood, en hoeveel werden geëxecuteerd door het Bosnisch-Servische leger nadat ze gevangen waren genomen. Over dat getal van 8.000 bestaat nog steeds onenigheid. Op het monument in Potocari zie je de namen van meer dan 8.000 moslimmannen. De lijst omvat niet alleen mannen uit Srebrenica maar uit zeven of acht andere dorpen en gemeenschappen in de regio. Dit betekent dat de mythe van de massa-executies de toets van een kritische onderzoek niet kan doorstaan.'

Trifkovic zegt en Karadzic deelt zijn visie dat de internationale rechtspraak gebaseerd is op de doctrine die sinds 1992 in het Westen geldt: 'Serviërs wilden de oorlog, moslims wilden de vrede, Servische misdaden zijn onmenselijk, de moslimmisdaden zijn verklaarbaar.'

Broer Luka

In Belgrado ontmoet ik in een volksbuurt niet ver van Dubrvaca, waar hij woont, Luka Karadzic, de oudere broer van Radovan Karadzic. Goed in het pak, met een martiale snor die hem een militair aura verleent. Hij heeft zijn broer steeds verdedigd en laat er geen misverstand over bestaan dat Radovan Karadzic zich met kracht tegen de aanklachten zal verzetten. 'Radovan bezit documenten die de Holbrooke-deal bewijzen. Maar de Verenigde Staten zullen er alles aan doen om te verhinderen dat ze boven water komen. Amerikaanse veiligheidsdiensten hebben al pogingen ondernomen om mijn broer te liquideren. Ook daarvan bestaan documenten die het bewijs zullen leveren.'

'Radovan heeft dat akkoord gesloten om zich terug te trekken uit de politiek, niet omdat hij zich schuldig zou voelen, maar om het functioneren van de Bosnisch-Servische republiek op geen enkele wijze in de weg te staan. Daaraan heeft hij zijn politieke carrière opgeofferd. Waarom heeft hij zich al die jaren verborgen en een andere identiteit aangenomen? Omdat hij niet het gevoel heeft dat hij in Den Haag een eerlijk proces zou krijgen. Dat gevoel deel ik met hem. Zijn veroordeling staat al op papier.'

Op de vraag of hij zijn broer herkende in het beeld van massamoordenaar, wordt Luka Karadzic furieus: 'Ik herken hem niet daarin, hij is een minzaam man, een intellectueel die geen kwaad in de zin heeft, maar soms vreselijke beslissingen moest nemen in het belang van zijn land.'

Heilige Johannes

Een paar dagen later spreek ik Sonja Karadzic, de dochter die in de hoogtijdagen van de Bosnisch-Servische republiek aan het hoofd stond van de propagandazender Sveti Jovan (Heilige Johannes). Ik zoek haar op in een medische kliniek in Pale waar zij zich bezighoudt met de revalidatie van patiënten. Zij heeft een smetteloos wit uniform, is heel verzorgd opgemaakt, en maakt een sterke indruk. Zij zegt dat haar vader er fysiek heel goed voor staat en geen problemen zal ondervinden om op de been te blijven.

Sonja Karadzic is er zeker van dat het proces een ander beeld van Radovan Karadzic zal tonen dan het gangbare cliché. 'Mijn vader zal in staat zijn de aantijgingen te weerleggen. Het beleg van Sarajevo zal tegen een ander licht komen te staan, dat sterk afwijkt van het eenzijdige verhaal van Servische agressie tegen de moslims. Ook in het drama Srebrenica draagt mijn vader geen verantwoordelijkheid voor de moorden op weerloze burgers. Acht Serviërs hebben zich misdragen en de bevelen van de Bosnisch-Servische leiding genegeerd. De moslims dragen ook veel schuld. Wat dat betreft verwachten we veel van de getuigenissen van ex-Dutchbatters die hun kant van het verhaal vertellen. Al meer dan tien van hen willen het voor mijn vader opnemen. Veel Serviërs denken dat mijn vader kansloos is in dit proces. Ik hoop dat ze ongelijk krijgen.'

Als ik Pale verlaat richting Sarajevo zie ik tegen het decor van begroeide heuvels het Panoramahotel, ooit het zenuwcentrum van de Bosnisch-Servische regering, nu mastodont in verval. Vergane glorie.

Radovan Karadzic (64) zal nooit als vrij man het daglicht zien. Maar hij heeft zich voorgenomen strijdend ten onder te gaan, gevestigde reputaties te doen wankelen en eventueel in zijn val mee te slepen. Hij heeft niets te verliezen. Behalve de ketenen van het laatste grote proces van het ex-Joegoslavië-tribunaal.