De nachten zijn kort voor Piet Vanthemsche. Pas om twee uur ging hij slapen na een lang nachtelijk overleg met landbouwers in Roeselare. De wekker deed vier uur later al zijn werk. Interen op de nachtrust is bijna een ritueel geworden. 'Maar je moet daarmee oppassen. Je moet het ook kunnen volhouden', zegt de voorzitter van de Boerenbond.

Het zijn uitzonderlijke tijden. Vanthemsche is niet de man van de barricaden, maar eerder van de dialoog. Toch heeft hij tegenwoordig een dikke huid nodig. Als het goed gaat in de landbouw is de voorzitter een held, in tijden van crisis is dat meestal anders, zo gaat dat.

'Je wordt met zo veel frustraties, emoties en leed geconfronteerd. Als de boeren in crisis zijn, dan geldt dat ook voor ons. Je moet kunnen verdragen dat er kritiek komt, dat is een deel van de job. Je mag het niet persoonlijk nemen. Ik heb zonder overdrijven de laatste drie weken 1.200 boeren gesproken. Ze moeten hun hart kunnen luchten. Het is ook belangrijk om eerlijk te blijven met de boeren. Je moet hen geen blaasjes wijsmaken.'

Toen Noël Devisch anderhalf jaar geleden de fakkel aan u doorgaf, beleefde de landbouw gouden tijden. U had zich het voorzitterschap wellicht anders voorgesteld?

'Niemand had kunnen voorspellen dat het zo zou gaan. Weet u, ik heb nog samen gezeten met mijn voorganger voor ik hier startte. Ik ben geen econoom maar een dierenarts en ik zei hem: “Die bank, ik ken daar niks van,. (De Boerenbond heeft via de holding MRBB een belang van meer dan 12 procent in KBC, red.) “Maak u geen zorgen,, zei hij. “Dat zit wel goed voor de komende tien jaar., (lacht) En dan komt de financiële crisis en moet je heel snel bijleren. In de bankendiscussies zei ik aanvankelijk niets, want ik wist er niets van. Ik had wel ervaring met crisisbeheer. Achteraf gezien kan ik stellen dat ik eerst dacht dat ik niets wist en dus zweeg. Na een tijdje kwam ik tot de conclusie dat ik eigenlijk evenveel wist als de anderen: namelijk niets. Toen ben ik beginnen meepraten.' (lacht) Het enige dat we vandaag met zekerheid over de crisis kunnen zeggen, is dat ze tijdelijk is.'

Europees Commissaris Mariann Fischer Boel ziet de eerste tekenen van herstel op de zuivelmarkt. Landbouweconoom Eric Tollens zei onlangs in deze krant dat het ergste leed geleden is. Zien de landbouwers de eerste groene scheuten?

'Het leed is vandaag op zijn hoogtepunt. Boeren gaan heel zuinig leven als de nood hoog is. De verhalen daarover zijn indrukwekkend. Gezinnen leven met bijna niets. De boeren zien de groene scheuten nog niet. Het is verschrikkelijk frustrerend om Brussel bezig te horen. De landbouwraad discussieert nu al een jaar lang over niets anders dan de zuivelproblematiek. Ik wil wel, maar er is meer dan melk in de wereld van de landbouw. Maar tien procent van de landbouwomzet komt uit zuivel. Het water staat de varkenshouders bijvoorbeeld al veel langer aan de lippen. Maar het is een soort van bewustzijnsvernauwing van die ministers.'

'Eén manier om een probleem te ontkennen, is maar over een deel van het probleem te discussiëren. Wij zeggen al van in het begin dat we willen dat over alles gepraat wordt. Het is typisch voor een politicus om te zeggen dat het herstel ingezet is, maar intussen zitten de mensen wel in de shit, hè. Dat er iemand zit te toeteren dat het herstel is ingezet, daar zijn ze niet mee gediend.'

'En je kan wel zeggen dat het op lange termijn goed komt maar als dat te lang duurt, gaat het niet. We moeten er nu voor zorgen dat de landbouwers de crisis overleven.'

Wat moet er op korte termijn gebeuren?

'We moeten er alles aan doen om de liquiditeitspositie van landbouwbedrijven te verbeteren. We moeten banken vragen om aflossingen uit te stellen als een boer het moeilijk heeft met zijn lening. Op die manier creëer je meteen middelen voor het bedrijf.'

Tijdens de nazomerontmoeting van de Boerenbond vorige week herinnerde u de banken eraan dat u hen geholpen heeft en dat het nu tijd is om iets terug te doen. (Toen KBC zwaar in de problemen zat, kocht MRBB 3,7 miljoen aandelen van de bank, red.)

'Een bank is een bedrijf en ze moet haar zaken op een verantwoorde manier runnen. Banken gaan morgen niet plots Sinterklaas spelen. Maar ik ben wel gaan praten met de top van KBC. Ik heb gezegd: jongens, ik heb een probleem. Ik hoor verhalen van mijn mensen en ik zou willen dat jullie je bewust worden van de situatie. Er zijn bij KBC veel landbouwspecialisten die luisteren. Ik ben overtuigd dat het beleid kan bijgestuurd worden door wat wij aanbrengen, rekening houdend met wat binnen de grenzen van het bedrijf mogelijk is.'

'De overheid luistert ook. Ze zit zelf in een moeilijke periode en moet bezuinigen. Maar we hebben toch wat kunnen bekomen op het vlak van lastenverlaging en overbruggingskredieten. Alle beetjes helpen.'

Wat is er allemaal misgelopen?

'De melkveehouderij heeft in 2007 een schitterend jaar gehad. Toen zijn er prijzen betaald voor melk die we nog nooit gezien hadden. De stijging was spectaculair, maar de daling was dat even goed. De volatiliteit van de prijzen is enorm. Dat is een slechte zaak. De kosten zijn niet op dezelfde manier naar beneden gedonderd. Als we achteraf de analyse maken, is zo'n sterke stijging van de prijzen niet goed. We zijn beter af met stabiliteit.'

'We zien ook af van de ineenstorting van de internationale handel. Vijftig procent van de Vlaamse landbouw wordt uitgevoerd. De vraag is globaal ingezakt. De waarde van munten van exportlanden als Polen, het Verenigd Koninkrijk, Rusland en Zuid-Korea, is ten opzichte van de euro ook sterk gedaald. Soms tot 30 procent. Op die manier worden onze producten daar plots 30 procent duurder. Ja, dan verlies je marktaandeel.'

'Vlaanderen maakt producten van hoge kwaliteit. Het betere product ziet af door de crisis. Zodra de recessie eindigt, zullen die producten hun plaats wel weer verwerven.'

Toen de zuivelprijzen hoog waren, ging de voedingssector op zoek naar alternatieven. Wordt dat geen bijkomend probleem in de toekomst als de prijzen zich opnieuw herstellen?

'Dierlijke producten werden vervangen door plantaardige producten toen de prijzen te hoog werden. Een mooi voorbeeld is de pizza met mozzarella. Vaak wordt nepkaas gebruikt. We moeten de consument daarover correct inlichten, vind ik. Sommige bedrijven hebben toen de omslag gemaakt. Een stuk daarvan ben je voor altijd kwijt. In bakkerijen en de voedingsindustrie gaat men op zoek naar alternatieven als de prijzen stijgen en soms vindt men die ook. Als de producten in de smaak vallen, ben je een deel van je markt kwijt. Dat zal in de toekomst een uitdaging blijven.'

Er lijkt iets fundamenteels mis te lopen in de hele keten tussen boer en winkelrek.

'Dat klopt, er is iets mis met de machtsverhoudingen. Onze landbouwbedrijven zijn eigenlijk nog redelijk kleinschalig en ze staan tegenover grote retailers die meestal multinationals zijn. De druk die ze op ons leggen, is enorm. Als ze zo verder doet, dan maakt de distributie ons kapot. Anderzijds verkopen distributeurs onze producten. Ze zouden onze partners moeten zijn in de markt.'

'We hebben een haat-liefdeverhouding. Als ik kijk op de sites van Lidl of Aldi lees ik geweldige slogans over hun bedrijfsmissie. Ze goochelen met woorden als “fair, en “duurzaam,. Als ik dan de praktijken van sommigen zie, dan gaat het niet over bedrijfsfilosofie maar bedrijfshypocrisie. Onze boeren worden er gek van als ze bijvoorbeeld de reclame zien dat Lidl 35 procent korting geeft op zijn varkensvlees. Er zijn twee mogelijkheden: ofwel verkopen ze met verlies en dat mogen ze niet. Ofwel verdienen ze in normale tijden 35 procent op het varkensvlees dat ze van de boeren kopen, en daar heb ik dan ook wel een probleem mee.'

'Ik vraag om samen aan tafel te zitten met een open geest. We praten al twee jaar en het begrip groeit, maar dat is natuurlijk niet spectaculair. Je kan op verschillende manieren de belangen van mensen verdedigen. Ik doe dat het liefst aan de onderhandelingstafel. Zo behaal je volgens mij mee resultaten.'

In tegenstelling tot het grimmige boerenprotest van de afgelopen weken. Dat doet het imago van de landbouwer geen deugd.

'Dat waren acties van wanhopige mensen. Ik ben niet akkoord met de organisaties die dat tot stand gebracht hebben. Ze hebben de mensen een illusie voorgespiegeld. Namelijk dat het mogelijk is om in het Europese landbouwbeleid de klok terug te draaien. Een deel van de boeren heeft dat geloofd, maar het slaat nergens op. Ik vind dat je de mensen niet mag bedriegen. Harde actie creëert aandacht, maar die is even volatiel als de prijzen in onze sector.'

Het uitgieten van duizenden liters melk stuitte veel mensen tegen de borst...

(snel) 'Mij ook! Dat doe je toch niet, komaan. Veel van mijn boeren vinden trouwens ook dat het niet kan.'

En dat terwijl elders in de wereld mensen nog bekomen van de voedselcrisis of honger lijden.

'Nadat de prijzen enorm waren gestegen en de voedselcrisis uitbrak, zijn verschillende organisaties zoals de Verenigde Naties beginnen nadenken over het wereldvoedselprobleem. Een van de belangrijkste pijnpunten die ze ontdekten, was dat de keten tussen boer en consument te ingewikkeld is. De basisprijs voor landbouwproducten is te laag om te kunnen overleven. Ik heb het dan over de ontwikkelingslanden, maar eigenlijk is het bij ons ook zo.'

Zegt u nu dat de Belgische boer het even erg voor heeft als de boer in het Zuiden?

'Ja, maar de boer in het Zuiden staat er veel slechter voor, laat ons eerlijk zijn. Het is heel paradoxaal, maar de grootste ondervoedingsproblemen doen zich daar op het platteland voor.'

'Het gemeenschappelijk landbouwbeleid van de EU is heel succesvol geweest. Een goed beleid is heel belangrijk. De overheid kan een belangrijke rol spelen door voorraden te beheren. Sommigen noemen dat overschotten, maar het komt op hetzelfde neer. In bepaalde delen van de wereld zou de landbouw afgeschermd moeten worden. We zijn tegenstanders van de totale vrijhandel, omdat het nefast is voor de gewone boer en in de kaart speelt van grote multinationals.'

Boeren in het Zuiden hebben net heel veel nadelen ondervonden van het Europese protectionisme.

'In het verleden zijn er inderdaad nefaste effecten geweest. Het beleid is op dat vlak al bijgesteld. We doen niet meer aan dumping, of toch in mindere mate en gerichter. We moeten ervoor zorgen dat ons beleid niet verstorend werkt voor Afrikaanse boeren. We accepteren de kritiek, maar die gaat vandaag niet meer volledig op. De VS verpakken dat trouwens intelligenter. In plaats van dumping noemen ze het voedselhulp, maar het komt op hetzelfde neer. Ik hou vast aan de stelling dat elk land het recht heeft om zijn eigen landbouw af te schermen in de mate dat het nodig is om zijn landbouwactiviteiten te behouden. Eigenlijk heeft Afrika nood aan een eigen gemeenschappelijk landbouwbeleid.'

Overleeft onze landbouw als de markt volledig vrijgemaakt wordt?

'Zonder bescherming niet, nee. Dan nemen de landen die op grote schaal aan lage kosten produceren de markt volledig in. Brazilië bijvoorbeeld. Maar er zal altijd een Europees gemeenschappelijk landbouwbeleid zijn. Wat het afbouwen van de melkquota betreft, zullen we ons wel moeten aanpassen. We moeten ons daarover bezinnen, maar het betekent niet het einde. Tachtig procent van de verse producten die in ons land verkocht worden, zijn afkomstig van onze eigen boeren. De consument wil dat ook zo. Ik kan me niet voorstellen dat al ons voedsel uit het buitenland zou komen. Er is regulering nodig. Voedsel is een basisrecht, het is geen handelswaar zoals de andere. We discussiëren veel over onze energiebevoorrading. We willen niet afhankelijk zijn van Rusland. Willen we voor ons voedsel wel afhankelijk zijn van Brazilië?'

'Onze landbouw zal overleven, maar hij zal er wel anders uitzien. Maar dat is altijd zo geweest. In de jaren tachtig werkte ik als dierenarts. De landbouw nu is in niets nog te vergelijken met toen. In die tijd hadden boeren vooral gemengde bedrijven. Als ik een koe hielp kalven, had die boer de tijd om een uur met mij te praten. Dat is verleden tijd. Onze bedrijven zijn meer gespecialiseerd en verzakelijkt. Tegelijk zijn ze ook kwaliteitsvoller geworden. Men vergeet dat vaak en is nostalgisch over het verleden. “Vroeger was het allemaal beter. En voedselveiliger., Dat klopt niet. Moest men de huidige criteria rond voedselveiligheid toepassen op wat er in de jaren zeventig geproduceerd werd, dan zouden ze de helft mogen wegsmijten.'

U bent tegen vrijhandel maar zegt tegelijk dat de klok niet teruggedraaid kan worden. Hoe ziet die gulden middenweg eruit?

'Er moeten vangnetten ingebouwd worden. Een aantal instrumenten moet behouden blijven. Zo moet er werk gemaakt worden van voorraadbeheer als buffer en stabilisator. Ook muntschommelingen buiten de eurozone moeten opgevangen worden.'

Houdt het huidige Europees landbouwbeleid inefficiënte bedrijven niet kunstmatig in leven?

'Nee, want ze worden in gelijke mate gesteund, dus je creëert een level playing field. Ze gaan er misschien voor een stuk wel minder makkelijk uitvallen. Maar sowieso, de boerenstiel is een roeping, dat is iets heel speciaals en authentieks.'

Die authenticiteit botst wel met het beeld van een landbouwbedrijf als pure industrie. Beelden van kuikens op een lopende band bijvoorbeeld.

'Uiteindelijk wordt een beest geslacht, dat is nu eenmaal zo. De beelden die mensen kennen uit documentaires, kloppen maar voor een stuk. Het klopt niet dat de boerenstiel een industriële activiteit is die naamloos, gevoelloos en kwaliteitsloos is. Onze landbouw is kleinschalig, zeker als je dat vergelijkt met andere delen van de wereld. En neem nu de eendagskuikens (kuikens van het mannelijk geslacht worden meteen gedood, red.). We hebben er al veel over nagedacht wat we er het best mee doen. Maar we kunnen ze toch niet loslaten in de natuur, dat overleven ze ook niet. Ook de castratie van biggen is een heikel punt. Mijn grootouders deden dat al en de generaties voordien ook. We zoeken oplossingen. Maar naamloos is onze landbouw helemaal niet. Wij hebben nog familiale bedrijven.'

Veertig procent van het Europees geld gaat naar landbouw. U zei onlangs dat boeren moeten tonen dat het goed besteed wordt. Wordt het goed besteed?

'Elke Vlaming geeft elk jaar 119 euro aan de landbouwsector. Daarmee wordt aan landbouw gedaan maar ook aan plattelandsontwikkeling. Het voedsel is veilig, kwaliteitsvol en goedkoop. Boeren zorgen voor de natuur en de biodiversiteit. Dat heeft een prijs.'

In een systeem van vrijhandel zou het voedsel nog goedkoper zijn.

'Maar dan verdwijnt onze landbouw en zijn we volledig afhankelijk van het buitenland. Dan moeten er andere mensen betaald worden om aan plattelandsontwikkeling te doen.'

Heeft de stiel nog toekomst?

'Jazeker. Maar we gaan door een pijnlijke periode en een veranderingsproces. Er is veel ondernemerschap, innovatie en creativiteit nodig in de toekomst. Maar ik geloof dat we dat in huis hebben. Er is nood aan meer toegevoegde waarde en productinnovatie.'

'We moeten de mensen hoop geven en niet defaitistisch zijn. Het is niet zo dat het nooit meer goed komt. Maar het komt ook niet goed voor iedereen. Elk jaar verdwijnen 3 procent van de landbouwbedrijven. Door deze crisis zullen dat er wellicht meer zijn. De Vlaamse landbouw zal in een verstedelijkt milieu moeten overleven. Vlaanderen is een grote voorstad geworden. Dat is een moeilijkheid, maar ook een kans. Stel je voor dat er geen landbouw zou zijn op het platteland. Het zou een vreselijke plek zijn. Zonder boeren zouden er geen mooie velden zijn.'

Het standpunt van het Algemeen Boerensyndicaat en het Waalse FWA om de Europese melkquota te behouden, strookt ook niet met dat van de Boerenbond. Verzwakken die verschillende meningen de Belgische onderhandelingspositie niet?

'We hebben een compromis bereikt. Maar iedereen weet dat de quota verdwijnen tegen 2015. Dat is politiek beslist in 2003. Het heeft geen zin om illusies te voeden. We moeten de boeren voorbereiden op wat gaat komen.'

Zijn er grote verschillen tussen de Vlaamse en de Waalse landbouw?

'De Vlaamse landbouw is veel kapitaalintensiever. De zuivelkwestie ligt er ook gevoeliger omdat melk een groter deel van het inkomen van Waalse boeren uitmaakt. Vlaanderen heeft zich op dat vlak beter georganiseerd in coöperatieven. Dat versterkt onze positie. Er wordt in Wallonië trouwens een vreselijk beeld van de Boerenbond opgehangen.'

In welke zin dan?

'Ik hoorde een journalist van de RTBF op de radio verkondigen dat Vlaamse boeren niet mee staakten omdat boeren die nood hebben aan krediet of melk willen leveren aan zuivelbedrijven eerst lid moeten worden van de Boerenbond. Ze tekenen een papier waarin ze verklaren niet te zullen protesteren tegen het gevoerde beleid. Zo klonk het letterlijk. Ik heb meteen gebeld met de vraag of ze wel wisten wat voor onzin ze vertelden. Mijn boeren zijn vrij, lid of geen lid. Wij zijn daar precies een soort externe vijand. Het zal misschien voor een stuk ook afgunst zijn, ik weet het niet.'

Maar u kan niet ontkennen dat de Boerenbond erg machtig is.

'Die macht is een mythe. Het ACW is veel machtiger dan de Boerenbond. We zijn goed georganiseerd, ja, maar daar is niks mis mee.'