Van onze redacteur

Er is een woord dat de liefhebber van de Nederlandse taal voortaan maar beter kan onthouden: natiolect. Belg.N. is niet langer een vingerwijzing in woordenboeken; Belgisch Nederlands is goed op weg om als natiolect erkend te worden, evenwaardig aan het Surinaams Nederlands en het Nederlands dat in Nederland gesproken wordt.

Een wetenschappelijk samengestelde lijst van Belgisch Nederlandse woorden kan al een tijdje als uitgangspunt gebruikt worden, maar sinds kort wordt ook in de woordenboeken duidelijk dat het Nederlands evolueert in de richting van het Engels, waar men varianten als Brits Engels en Amerikaans Engels heeft. Geen dialecten, maar taalvarianten die aan een land of een natie verbonden zijn.

Die evolutie wordt al een tijd door de Taalunie en wetenschappelijke kringen erkend, maar de woordenboekenreeks Prisma van uitgeverij Het Spectrum heeft deze zomer het voortouw genomen in het publiek maken van deze evolutie. Prisma heeft zopas in zijn pocketvertaalwoordenboeken honderden Belgisch Nederlandse woorden opgenomen die er vroeger niet in stonden.

Later dit jaar zet de uitgever nog een stap verder. In het verklarende handwoordenboek komt bij sommige woorden die enkel in Nederland gangbaar zijn, een vermelding 'Nederlands Nederlands'. Zo kan een Nederlandse gebruiker eindelijk in zijn woordenboek ontdekken dat Vlamingen het woord pinpas niet kennen.

Voor de aanpassing van de vertaalwoordenboeken geeft Prisma als reden op: 'Tot nu toe gingen Nederlandse vertaalwoordenboeken vooral uit van de variant zoals die in Nederland algemeen gebruikt wordt. Daardoor waren zij niet altijd toereikend voor de Vlaamse gebruiker'. Die gebruiker hoeft dus niet meer via de omweg van het Nederlands Nederlandse woord. Voorbeelden zijn academiejaar, microgolfoven en brugpensioen die in Nederland academisch jaar, magnetron en VUT klinken. Ook de vertaling van de lat gelijk leggen en elkaar geen Liesbeth noemen wordt een stuk eenvoudiger.

De keuze van Prisma is gebaseerd op de ongeveer 4.000 Belgisch Nederlandse woorden die onder leiding van twee Vlamingen, prof. dr. Willy Martin (VU Amsterdam) en prof. dr. Willy Smedts (KU Leuven), de voorbije jaren verzameld zijn in het ReferentieBestand Belgisch Nederlands (RBBN). Martin: 'Het is natuurlijk niet de eerste keer dat verklarende of vertaalwoordenboeken Belgisch Nederlandse woorden opnemen en labelen. Het grote verschil is dat Prisma het nu op systematische wijze doet.'

Driepoot

Het bestand van Martin en Smedts en hun medewerkers is ontstaan als bijproduct van een commissie die voor de overheid de mogelijkheden voor commercieel minder interessante woordenboeken als Nederlands-Grieks en Nederlands-Portugees moest onderzoeken. Een van de opdrachten was een referentiebestand van te vertalen woorden op te maken. 'We zagen dat Belgisch Nederlands er gewoonlijk bekaaid vanaf komt. Daarom hebben we ook een systematische lijst van Belgisch Nederlandse woorden samengesteld en ter beschikking gesteld.'

Belgisch Nederlands is zeer divers. Er is bijvoorbeeld substandaardtaal als gazet en pompier, waarvoor we ook in Vlaanderen de correcte woorden krant en brandweerman gebruiken, maar er is evengoed een gamma van unieke woorden die hier stevig cultureel verankerd zijn of zelfs begrippen, zoals vluchtmisdrijf en weekenddode, waar alleen het Belgisch Nederlands een specifiek woord voor heeft. De lijst bevat ook vrije alternanten, Nederlandse woorden waarvoor een Belgisch Nederlands alternatief bestaat, en omgangstalige woorden.

In de nieuwe versie van het verklarende pocketwoordenboek van Prisma zijn ongeveer 1.800 Belgisch Nederlandse woorden uit het RBBN opgenomen. Een selectie van een 1.200-tal is ook in de vertaalwoordenboekjes gebruikt. 'Het Belgisch Nederlands heeft het stadium van volwassen variant van het Nederlands bereikt' zegt professor Martin. 'Het natiolect staat naast het Nederlands Nederlands en het Surinaams Nederlands. Men accepteert stilaan dat die evenwaardig zijn. Onze taal is een driepoot.'

Passé

Op dezelfde wijze als voor het Belgisch Nederlands is Martin, nu in opdracht van Prisma-uitgever Het Spectrum, met een team bezig Nederlands Nederlandse woorden te markeren, woorden die alleen in Nederland gebruikt worden. Ammehoela, bijvoorbeeld. Die labels worden nog dit najaar in het Prisma Handwoordenboek Nederlands opgenomen. Dan pas krijg je een evenwichtige situatie.

'Dat is nog nooit gebeurd', zegt Martin. 'Tot nu toe werd alles vanuit de Nederlandse gebruiker bekeken en die ervaart het Belgisch Nederlands als anders. Je kunt de situatie ook omkeren en het bekijken vanuit de Belgische gebruiker. Dat is een verrijking.'

'Ook Van Dale zal dat zeker doen', zegt Ruud Hendrickx, de VRT-taalman die sinds kort ook hoofdredacteur bij Van Dale is. Hij is eveneens van mening dat het Nederlands rijp is om de varianten op een gelijkwaardige manier te beschrijven. Maar de volgende editie van Van Dale is niet meteen voor morgen en, voegt hij er meteen aan toen, het is een enorme klus. In de Grote Van Dale staan ca. 270.000 woorden met miljoenen betekenissen die dus allemaal in detail moeten bekeken worden.

Het RBBN vind je op de site van het Instituut voor Nederlandse Lexicologie onder 'producten' en 'lexica'

www.inl.nl

www.prismawoordenboeken.nl