Journalisten, advocaten en rechters gelijken op mekaar. Deze stelling doet misschien de wenkbrauwen fronsen, niet het minst bij de betrokkenen zelf. Ze zijn allemaal erg op hun onafhankelijkheid gesteld. Journalisten bepalen graag zelf hoe ze over iets schrijven en bij elke poging om informatie achter te houden wordt verwezen naar de grondwettelijk gewaarborgde persvrijheid en het verbod van censuur. Ook rechters benadrukken hun onafhankelijkheid. Ze maken geen vonnissen om deze of gene vriend of politicus te plezieren, maar enkel op grond van wat zij met het wetboek in de hand de juiste oplossing vinden. Ook advocaten verwijzen naar hun onafhankelijkheid, want ze hebben enkel de rechtmatige belangen van hun cliënt voor ogen.

Om die onafhankelijkheid te beschermen dulden ze ook geen pottenkijkers. Ze bepalen zelf over wie in de beroepsgroep goed bezig is en stellen daarvoor zelf regels op, waarvan ze de naleving zelf ook controleren. Deontologie heet dat en het zijn de ethische normen van het beroep. Lange tijd ging het om ongeschreven regels. Op die manier kan men gemakkelijker inspelen op nieuwe evoluties, maar het maakt de regels ook ondoorzichtiger en het zet de deur open naar misplaatst corporatisme (problemen worden in de doofpot gestopt of de deontologie wordt misbruikt voor interne afrekeningen).

De problemen ontstaan wanneer ook de burgers meekijken en dat willen ze steeds meer. Wat kan een cliënt doen wanneer zijn advocaat zich niet bezighoudt met zijn zaak of vertrouwelijke informatie lekt? En wat als een rechter na de zitting plots op een terras een koffie zit te drinken met de tegenpartij? En hoe zit het met een journalist die met een verborgen camera een losse babbel voert en daar dan later een nieuwsitem van maakt? Voor advocaten en magistraten bestaan er tuchtprocedures. De benadeelde burger is geen partij in die tuchtzaak en verneemt daar ook maar weinig over. De veelal ongeschreven regels worden dus achter hoeken en kanten door gelijken getoetst en de benadeelde wordt meestal niet eens gehoord. Vertrouwenwekkend is dat niet.

Journalisten hebben het anders aangepakt. De Raad voor de Journalistiek heeft een aantal (geschreven) regels en werkt aan een hele codex, de klager wordt uitvoerig gehoord en de beslissing wordt openbaar gemaakt. Probleem is dat die raad geen sancties kan opleggen en het enkel om een 'morele blaam' gaat, wat bij de klager vaak even weinig genoegdoening geeft.

De drie beroepsgroepen werden recent geconfronteerd met de beperkingen van hun eigen systeem. Mr. Van Buggenhout zweeg in de parlementaire Fortis-commissie omdat hij volgens hem op grond van zijn deontologische regels moest zwijgen. Nu hij in verdenking is gesteld, zegt hij blij te zijn te mogen spreken en zich te kunnen verdedigen. De burger snapt het niet.

De journalist die undercover een reportage maakte bij een onthaalmoeder met extreemrechtse sympathieën, verdedigde zich in deze krant (DS 12 september), maar vond het niet nodig daarbij te verwijzen naar de deontologische regels inzake undercoverjournalistiek. Niet nodig of niet aan gedacht? En waren de gebruikelijke journalistieke methoden van informatiegaring niet toereikend om het verhoopte resultaat te bereiken? En wat moet de burger denken van een journalist die zich ook daarna anoniem wegsteekt?

De feiten en geruchten in wat nu 'de zaak-De Tandt' wordt genoemd, tonen ook het gebrek aan transparantie aan van wat van een rechter kan worden verwacht.

Wie in de 21ste eeuw onafhankelijk wil zijn (en blijven), is verplicht maatschappelijke verantwoording af te leggen. Het kan niet langer dat advocaten en rechters (en journalisten) zelf bepalen wat de samenleving van hen mag verwachten. Sommigen vinden dat het tijd wordt om die regels allemaal op papier te zetten. De ervaring met de journalisten leert dat dit geen garantie biedt dat de samenleving meer vertrouwen krijgt. Anderen zien heil in de tussenkomst van de wetgever, die dan zelf zou opleggen wat de samenleving als tegenprestatie verwacht voor de onafhankelijkheid. Tegenstanders wijzen natuurlijk op de paradox van die stelling, want onafhankelijkheid zou haaks staan op overheidsingrijpen.

Wat er nu moet gebeuren, is misschien nu nog niet geheel duidelijk, maar niets doen is geen optie. Omstandig zwijgen is zeker geen optie en dat is nochtans wat alle actoren nu proberen te doen.

Onafhankelijkheid mag niet leiden tot onverantwoordelijkheid. Er is nood aan transparante regels en waarden, zodat de burger duidelijk weet wat die kan verwachten.

Dat is de enige weg om al diegenen die terecht staan op hun onafhankelijkheid, terug het aanzien te geven dat ze verdienen, maar dat ze nu definitief dreigen kwijt te spelen. Wie de burger negeert, zet zichzelf buitenspel.

HUGO LAMONWie? Hugo Lamon, advocaat, lid van de Hoge Raad voor de Justitie en lector journalistieke deontologie. Wat? Advocaten, rechters en journalisten willen altijd onafhankelijk zijn en hebben daarvoor een deontologie. Waarom? De samenleving heeft het recht om zich te moeien met wat van die onafhankelijke geesten mag worden verwacht.